الحد والأين والمشية وصفة الإرادة وعلم الالفاظ والحركات والتّرك ، وعلم العود والبداء » « 1 » نتيجة : پس از جستار فوق بدين نتيجة خواهيم رسيد كه مسأله بداء از مسائل أصولي وصحيح كلامي است كه در پرتو آن سرّ استجابت دعا وعبادت مندرج است ، لذا در حديث آمده : « ما عبد اللّه بشيء مثل البداء » « 2 » ، چه أصل عبادت وتحقّق ثبوتي آن بر فرض قبول بداء است ، پس بداء در مقام تحقّق مقدّم بر هر عبادتي است . 2 - با طرح آموزه بداء سرّ معيّت حضرت حقّ با جهان امكاني هميشه ملحوظ ، وحد وجوبي وعزّت قدسي در مقام خود مصون خواهد ماند گر چه قرب وريدى أو از هياكل ممكنات جدا نيست . ولذا در حديث آمده : « ما عظّم اللّه بمثل البداء » « 3 » . چه با قبول بداء حضرت حقّ هميشه در خلق جديد ودر مقام جمع بين تنزيه وتشبيه است كه « والجمع بينها توحيد » .

--> ( 1 ) - بنگريد : « توحيد » صدوق ، 322 . ( 2 ) - ر . ك : « أصول كافى » ، كتاب توحيد ، باب بداء ، ج 1 ، در حديث 16 همين كتاب اقرار به بداء در كنار حكمت تحريم قرار گرفته : « ما بعث اللّه نبيّا قطّ الّا بتحريم الخمر وأن يقرّ للّه بالبداء » وسرّ آن همگامى اتيان عبد در عبادت ظاهري وقلبي است . براي حديث فوق « ما عبد اللّه . . . » تفسيرهاى گوناگونى شده است : صدر المتألهين در « شرح أصول كافى » ، ص 382 علت آن را اتيان تامتر عبادت با قبول بداء ، دانسته است ، چه اين كه با قبول بداء وجه مصلحت ناپيدا خواهد ماند . مرحوم علامه سيّد كاظم عصّار در « إجابة الدّعاء » ، صص 137 - 133 چند وجه در شرح آن مرقوم داشته است . الف : حصول عبادات از ناحية اتيان أوامر است ، حال بداء منسوب به اراده ذاتي است ولذا اتيان آن با نفس اراده أزلي مربوط است . ب : بنا به حديث « بنى الإسلام على خمس » ملاك تصحيح عبادات حبّ أهل بيت است وچون تنصيص بداء از ناحية أهل بيت وقبول آن مساوى قبول ايشان است بر هر عبادتي مقدّم است . ( 3 ) - ر . ك : « أصول كافى » ، كتاب توحيد ، باب بداء ، ح 17 .